W oknach dawnej synagogi w Grybowie pojawiły się tablice z fotografiami żydowskich mieszkańców miasta, którzy zginęli w Zagładzie w 1942 roku. Instalacja nosi tytuł „Granice dostrzegania” i jest dziełem Stowarzyszenia Saga Grybów. To kolejne działanie mające na celu przypomnienie o tragicznej historii tego miejsca i społeczności, która stanowiła niegdyś jedną trzecią mieszkańców Grybowa.
Symbolika okien i fotografii
Pomysł polegał na wstawieniu w puste otwory okienne dibondowych tablic z wizerunkami ofiar. Wybór okna nie jest przypadkowy – symbolizuje ono zarówno możliwość patrzenia i dostrzegania, jak i ograniczenie perspektywy. Podobnie jak fotografia, okno kadruje widok, pozostawiając wiele poza polem widzenia. Twarze na zdjęciach to konkretne osoby, których imiona, nazwiska, a często także adresy i zawody są znane. Wśród nich są członkowie rodzin Riegelhauptów, Einhornów, Landauów, Kriegerów, Besenów, Goldmannów, Schagrinów, Scherów, Lipczerów, Weissów, Kapnerów, Schermanów i Reinkrautów. Na jednym z grupowych zdjęć z albumu Feigi Riegelhaupt wiele twarzy pozostaje nierozpoznanych.
Proces powstawania instalacji
Decyzja o realizacji zapadła szybko – od pomysłu do montażu minęły zaledwie dwa tygodnie. W tym czasie dokonano pomiarów okien, wybrano fotografie, skontaktowano się z rodzinami ocalałych, uzyskano zgodę właściciela budynku (Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie), zamówiono tablice i przeprowadzono montaż. Druk tablic sfinansowało stowarzyszenie ze środków własnych, bez wsparcia zewnętrznych grantów. Montaż wykonali społecznie członkowie Sagi Grybów: Marcin Przetacznik, Andrzej Kmak i Kamil Kmak.
Przyszłość synagogi
Stowarzyszenie wyraża nadzieję, że instalacja ma charakter tymczasowy, a budynek dawnej synagogi odzyska dawną funkcję – jako miejsce kultury, spotkań, koncertów czy muzeum. Obecnie obiekt jest w złym stanie technicznym, grozi zawaleniem, ale wpisany jest do rejestru zabytków. Działacze podkreślają, że ich celem jest przede wszystkim pamięć o żydowskich mieszkańcach Grybowa, którzy zginęli w 1942 roku. Na 20 sierpnia 2026 roku, w 84. rocznicę Zagłady, zaplanowano spotkanie przed synagogą, podczas którego zostaną przybliżone historie osób z fotografii.
„Twarz jest jakąś prawdą drugiego człowieka widzianą przez nas. Twarz mówi, perswaduje, wtrąca w niepowtarzalne sytuacje graniczne” – cytat z ks. Józefa Tischnera, który przyświecał twórcom instalacji.
Dzięki tej inicjatywie twarze ofiar Zagłady na nowo pojawiają się w przestrzeni miasta, przypominając o życiu, które zostało przerwane, i o potrzebie pamięci.
Źródło: Grybów
Fot. facebook.com
